Strategisch opleiden in de zorg: Opleiden van gespecialiseerd verpleegkundigen – een slimme investering voor de toekomst

– Door ExpertCollege-Nightingale Instituut

De zorgsector kampt met een structureel tekort aan gespecialiseerd personeel, vooral op afdelingen zoals SEH en Intensive Care. De uitstroom van ervaren zorgverleners door vergrijzing en burn-out, gecombineerd met een dalende instroom van nieuwe professionals, zorgt voor toenemende werkdruk en discontinuïteit in de zorg. Deze situatie leidt tot hogere kosten en een verminderde zorgkwaliteit. Om deze uitdagingen aan te pakken en de continuïteit en kwaliteit van zorg te waarborgen, is het van cruciaal belang om te investeren in het strategisch opleiden van verpleegkundigen.

Het probleem

De zorgsector staat onder enorme druk door een structureel tekort aan gekwalificeerd personeel, vooral op specialistische afdelingen zoals Spoedeisende Hulp (SEH), Intensive Care en oncologie. Het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) meldt dat er in 2023 een recordaantal openstaande vacatures in de zorgsector was, met name voor verpleegkundigen. De vergrijzende bevolking en het groeiende aantal patiënten met complexe zorgbehoeften vragen om gespecialiseerde verpleegkundigen die in staat zijn om snel te handelen en hoogwaardige zorg te leveren. Helaas zien we een daling in de aanwas van nieuwe zorgprofessionals, terwijl de uitstroom van ervaren zorgverleners door werkdruk, emotionele belasting en gebrek aan groeimogelijkheden toeneemt.

De oorzaken van deze personeelsuitdagingen zijn divers. Ten eerste zorgt de vergrijzing niet alleen voor een toename van het aantal patiënten, maar ook voor de uitstroom van ervaren zorgprofessionals die met pensioen gaan. Daarnaast zien we dat de hoge werkdruk en stress op specialistische afdelingen vaak leiden tot burn-outs en een toename van het ziekteverzuim.

Volgens eerdere NIVEL-rapporten kiezen veel verpleegkundigen voor andere sectoren of functies waarin de balans tussen werk en privé beter te managen is.

Om de gaten in de personeelscapaciteit te dichten, kiezen veel zorginstellingen ervoor om externe flexibele krachten in te huren. Deze ad-hocoplossingen zijn echter erg kostbaar en zorgen vaak voor discontinuïteit in de zorgverlening. Het inhuren van dure detacheringskrachten of uitzendbureaus kan bovendien niet voldoen aan de structurele behoefte aan gespecialiseerd personeel. Dit leidt tot hogere operationele kosten en een verminderde kwaliteit van zorg door gebrek aan continuïteit en ervaring in de betrokken teams.

Strategisch opleiden

Strategisch opleiden gaat verder dan alleen het aanbieden van standaard opleidingen of cursussen. Het houdt in dat zorginstellingen actief een meerjarenplan opstellen waarin zij niet alleen inspelen op de huidige personeelsbehoefte, maar ook anticiperen op toekomstige trends en uitdagingen binnen de zorgsector. Dit betekent dat er geïnvesteerd wordt in de opleiding en ontwikkeling van zowel nieuwe als bestaande medewerkers, zodat zij de juiste vaardigheden ontwikkelen om de continuïteit van de zorg te waarborgen.

De vier pijlers

• Meerjarenperspectief:Dit gaat over het plannen van opleidingscapaciteit op lange termijn, waarbij rekening wordt gehouden met uitstroom, vergrijzing en de groeiende zorgvraag. Het Capaciteitsorgaan publiceerde in 2021 een rapport waarin stond dat een flinke uitbreiding van de opleidingscapaciteit voor verpleegkundigen noodzakelijk is om de zorgvraag aan te kunnen.
• Capaciteitsopbouw: Het vergroten van de opleidingscapaciteit door bijvoorbeeld een leven lang leren te stimuleren binnen de zorginstelling. Dit houdt in dat niet alleen nieuwe medewerkers worden opgeleid, maar dat er ook wordt geïnvesteerd in de verdere ontwikkeling van bestaand personeel.
• Gebruikmaken van subsidies: De overheid stelt diverse financiële middelen beschikbaar voor het opleiden van zorgpersoneel. In 2022 werd meer dan 50 miljoen euro aan subsidiegelden beschikbaar gesteld voor de scholing en opleiding van zorgmedewerkers. Door optimaal gebruik te maken van deze subsidies, kunnen zorginstellingen tegen relatief lage kosten meer gespecialiseerde zorgprofessionals opleiden.
• Leerklimaat en loopbaanperspectief: Een goede leeromgeving en duidelijke loopbaanmogelijkheden trekken talent aan en zorgen ervoor dat zorgprofessionals zich betrokken voelen bij hun werk. Dit verlaagt de uitstroom en draagt bij aan een duurzamer personeelsbeleid.

Strategisch opleiden in de praktijk

De voordelen van strategisch opleiden zijn duidelijk. Wanneer zorginstellingen hun opleidingscapaciteit vergroten en een lerende cultuur bevorderen, kunnen zij nieuwe zorgprofessionals aantrekken en bestaande medewerkers beter behouden. Dit draagt bij aan het verminderen van de werkdruk, verlaagt de kosten voor externe flexkrachten en zorgt ervoor dat er een stabieler team aanwezig is voor patiënten.

Een voorbeeld hiervan is het opleiden van gespecialiseerde verpleegkundigen op afdelingen zoals de SEH of Intensive Care. Door hier doelgericht in te investeren en voldoende opleidingsplekken beschikbaar te stellen, kan een zorginstelling op lange termijn de personeelsbezetting op peil houden. Dit verlaagt niet alleen de kosten, maar draagt ook bij aan de kwaliteit en continuïteit van de zorg.

Case study: Bovenformatief opleiden op een SEH-afdeling

Een voorbeeld van de voordelen van strategisch opleiden komt uit de praktijk van een Spoedeisende Hulp (SEH)-afdeling. Deze afdeling besloot strategisch extra personeel bovenformatief op te leiden om de personeelscapaciteit op peil te houden en toekomstige tekorten te voorkomen. Ondanks een krap budget werd gekozen voor een strategisch meerjarenplan om de opleidingscapaciteit met 50–70% te verhogen.

Financiële analyse

Door het opleiden van SEH-verpleegkundigen konden zij voor elke gediplomeerde student aanspraak maken op een subsidie van €40.000 per student. De kosten voor het opleiden van een verpleegkundige bedroegen slechts €8.350 per jaar. Hieronder een voorbeeld van de opbrengsten versus kosten van deze strategie:

Dit leverde de organisatie een financieel voordeel op van bijna €2,1 miljoen aan subsidies, terwijl de totale kosten voor de opleiding van deze verpleegkundigen slechts €542.750 bedroegen. Dit bewijst dat strategisch opleiden niet alleen essentieel is voor het behoud van personeelscapaciteit, maar ook aanzienlijke financiële voordelen biedt.

Opleiden voor de regio

Gerrit van de Groep, voormalig klinisch opleider, benadrukt een bijkomend positief effect van deze toepassing. “In het begin waren er zorgen over het extra opleiden,” legt Van de Groep uit. “De formatie was beperkt, en er was angst dat we een deel van het personeel zouden moeten ontslaan om opleidingsplekken te creëren. Daarom hebben we al vroeg tijdens de opleiding geïnventariseerd welke studenten na hun opleiding in omliggende ziekenhuizen praktijkervaring wilden opdoen.”

Het bleek dat veel studenten openstonden voor detachering in andere zorginstellingen. “Door hen tijdelijk te detacheren naar omliggende ziekenhuizen, konden we niet alleen de eigen opleidingscapaciteit vergroten, maar ook de regionale zorgsector ondersteunen,” zegt Van de Groep. “Deze detachering was volledig vrijblijvend en veel studenten zagen het als een kans om ervaring op te doen in verschillende zorgomgevingen. Het resultaat was dat we niet alleen ons eigen personeelstekort konden aanpakken, maar ook konden bijdragen aan de personeelsbehoefte van andere ziekenhuizen in de regio.”

Deze flexibele aanpak zorgde ervoor dat het opleidingsprogramma niet alleen financieel succesvol was, maar ook breder inzetbaar bleek voor het oplossen van regionale capaciteitsproblemen in de zorg.

“Het resultaat was dat we niet alleen ons eigen personeelstekort
konden aanpakken, maar ook konden bijdragen aan de
personeelsbehoefte van andere ziekenhuizen in de regio.”

Cultuuromslag: van kostenpost naar investering

Om het strategisch opleiden van verpleegkundigen echt succesvol te maken, is een cultuuromslag nodig. Veel zorginstellingen zien opleiden nog steeds als een kostenpost in plaats van een investering. Deze mindset moet veranderen, omdat opleiden op lange termijn niet alleen bijdraagt aan de capaciteit en kwaliteit van zorg, maar ook financiële voordelen oplevert. Door in te zetten op een lerende cultuur binnen de organisatie, kunnen zorginstellingen zorgen voor een continue aanvoer van nieuw talent en het behoud van ervaren krachten.

Het creëren van een aantrekkelijk leerklimaat, waarin professionals worden gestimuleerd om zich te ontwikkelen, leidt tot een hogere betrokkenheid en minder uitstroom. Het integreren van evidence-based practice en het bieden van mogelijkheden voor een leven lang leren versterkt bovendien de kwaliteit van de zorg en verbetert de werkdruk voor het huidige personeel.

Conclusie

Het strategisch opleiden van gespecialiseerde verpleegkundigen is geen optie, maar een noodzaak voor zorginstellingen die hun personeelscapaciteit willen waarborgen en tegelijkertijd financiële voordelen willen realiseren.

De case study toont aan dat bovenformatief opleiden niet alleen leidt tot een stabiel personeelsbestand, maar ook aanzienlijke subsidies en kostenbesparingen kan opleveren. Een cultuuromslag is echter essentieel om de potentie van opleiden volledig te benutten: opleiden moet worden gezien als een investering in de toekomst van de zorg, en niet als een kostenpost.

Het is tijd dat zorginstellingen deze uitdaging aangaan en de weg inslaan naar een toekomst waarin gespecialiseerd personeel gewaarborgd is en de zorg van hoge kwaliteit blijft.

Referenties:

• Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Recordaantal openstaande vacatures in de zorg. 2023.
• Capaciteitsorgaan. Ramingen voor de benodigde verpleegkundigen 2021–2027. 2021.
• NIVEL. Burn-out en uitval onder zorgprofessionals. 2022.
• Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Subsidies voor opleiden en ontwikkelen in de zorg. 2022.
• Rapport Zorginnovatie. Strategisch opleiden: een investering in de toekomst. 2021.